Jarðarför eða bálför – hver er munurinn?
Þegar komið er að því að skipuleggja útför þarf að taka margar ákvarðanir á skömmum tíma. Ein þeirra er hvort hinn látni verði jarðsettur í kistu eða hvort bálför fari fram.
Fyrir marga er þetta ákvörðun sem byggir fyrst og fremst á óskum hins látna, trúarlegum eða persónulegum viðhorfum og hefðum fjölskyldunnar. En þegar fólk stendur frammi fyrir þessari ákvörðun í fyrsta sinn er ekki alltaf ljóst hver munurinn á þessum tveimur leiðum er eða hvað gerist í raun að útfararathöfn lokinni.
Á Íslandi getur útfararathöfnin sjálf verið með mjög svipuðu sniði hvort sem valin er jarðarför eða bálför. Helsti munurinn liggur í því hvað verður um kistuna eftir athöfnina og hvernig endanlegum legstað hins látna er háttað.
Hvað felst í jarðarför?
Þegar um hefðbundna jarðarför eða greftrun er að ræða er hinn látni lagður í kistu og að lokinni útfararathöfn er kistan flutt í kirkjugarð eða annan heimilan grafreit þar sem hún er jarðsett. Algengt er að kistan sé borin úr kirkju eða athafnarými af líkmönnum og flutt með líkbíl í kirkjugarð. Aðstandendur og aðrir gestir geta fylgt kistunni að gröfinni og þar fer fram síðasta kveðjan.
Við kristna útför fer moldun ýmist fram inni í kirkjunni eða við gröfina. Þegar komið er í kirkjugarð er kistan látin síga í gröfina og aðstandendur fá tækifæri til að kveðja hinn látna áður en gengið er frá leiðinu.
Við jarðarför verður þannig til ákveðinn legstaður strax í tengslum við útförina. Fyrir suma skiptir miklu máli að eiga slíkan stað sem hægt er að heimsækja, leggja blóm við og minnast hins látna.
Hvað felst í bálför?
Við bálför fer útförin að jafnaði fram með sama hætti og önnur útför. Kistan er til staðar við athöfnina og hægt er að hafa tónlist, minningarorð, sálma, blóm og önnur atriði með sama hætti og þegar um jarðarför er að ræða. Í stað þess að kistan sé flutt í kirkjugarð til greftrunar er hún flutt til bálstofu þar sem líkbrennsla fer fram. Að henni lokinni er ösku hins látna komið fyrir í þar til gerðu duftkeri.
Á Íslandi fer líkbrennsla fram í Bálstofunni í Fossvogi. Bálförin sjálf fer ekki endilega fram sama dag og útfararathöfnin og geta liðið nokkrir dagar á milli. Síðar ákveða aðstandendur, í samræmi við vilja hins látna og þær reglur sem gilda, hvernig öskunni verður ráðstafað.
Hvað verður um duftkerið?
Duftker má meðal annars jarðsetja í sérstökum duftreit í kirkjugarði eða í fyrirliggjandi leiði þegar heimild er fyrir því. Þannig getur einstaklingur sem velur bálför engu að síður átt hefðbundinn og merktan legstað sem aðstandendur geta heimsótt.
Jarðsetning duftkers er yfirleitt mun umfangsminni athöfn en sjálf útförin. Sumir kjósa að hafa prest eða annan athafnastjóra viðstaddan og eiga stutta kveðjustund með nánustu aðstandendum, en útfærslan getur verið mismunandi. Reglur um meðferð ösku voru rýmkaðar á Íslandi árið 2026. Samkvæmt núgildandi lögum ber að virða ósk hins látna um hvar og hvernig ösku hans er dreift eða hún varðveitt, ef vilji hans var að askan yrði ekki jarðsett.
Það gefur einstaklingum og fjölskyldum meira svigrúm en áður til að velja stað eða leið sem hefur sérstaka merkingu fyrir hinn látna. Þó geta gilt nánari reglur og takmarkanir, meðal annars vegna eignarréttar, hollustuhátta, þéttbýlis eða fjölfarinna staða. Því er alltaf ráðlegt að kanna gildandi reglur þegar ákveðið er hvernig öskunni skuli ráðstafað.
Þarf útförin að vera öðruvísi ef valin er bálför?
Nei. Þetta er einn algengasti misskilningurinn varðandi bálfarir.
Það að velja bálför þýðir ekki að sleppa þurfi hefðbundinni útfararathöfn. Kistan getur verið í kirkju eða öðru athafnarými, aðstandendur geta valið blóm og kistuskreytingu og athöfnin getur innihaldið tónlist, minningarorð og öll þau atriði sem fjölskyldan óskar eftir. Frá sjónarhóli þeirra sem sitja athöfnina getur því verið lítill eða enginn munur á útför með bálför og útför þar sem kista er síðar jarðsett.
Munurinn er fyrst og fremst sá að við jarðarför fylgir greftrun kistunnar í kjölfarið, en við bálför er kistan flutt til líkbrennslu og síðan þarf að taka ákvörðun um ráðstöfun öskunnar.
Vilji hins látna skiptir máli
Við ákvörðun um bálför eða jarðarför er eðlilegt að fyrst sé horft til þess hvort hinn látni hafi sjálfur látið í ljós óskir sínar.
Þess vegna getur verið hjálplegt að ræða slíkar óskir við sína nánustu áður en á reynir. Þótt umræðan geti verið erfið getur skýr vilji hins látna létt ákveðnu álagi af aðstandendum þegar kemur að því að skipuleggja útför.
Hvað þarf að hafa í huga þegar valið er á milli jarðarfarar og bálfarar?
Það er engin ein leið sem hentar öllum. Ákvörðunin getur meðal annars ráðist af:
- óskum hins látna,
- trúarlegum og lífsskoðunarlegum viðhorfum,
- fjölskylduhefðum,
- óskum um legstað,
- því hvort fjölskyldan vilji að kista sé jarðsett eða duftker,
- og því hvernig aðstandendur vilja minnast hins látna til framtíðar.
Sumum finnst mikilvægt að hafa hefðbundið leiði þar sem kista hefur verið jarðsett. Aðrir kjósa bálför og jarðsetningu duftkers, sem getur einnig veitt fjölskyldunni ákveðinn stað til minningar um hinn látna.
Bálför þarf því ekki að þýða að enginn legstaður verði til, rétt eins og jarðarför þarf ekki að fylgja nákvæmlega sömu hefðum og áður tíðkuðust.
Útfararstjóri aðstoðar við ferlið
Það er eðlilegt að hafa margar spurningar þegar staðið er frammi fyrir vali á milli jarðarfarar og bálfarar. Reglur, leyfi og framkvæmd geta einnig virst flókin þegar aðstandendur eru jafnframt að takast á við sorg og fjölda annarra ákvarðana.
Útfararstjóri getur farið yfir möguleikana með aðstandendum, útskýrt ferlið og séð um þau formsatriði sem þarf að uppfylla.
Markmiðið er fyrst og fremst að útförin og það sem á eftir kemur endurspegli vilja hins látna og óskir fjölskyldunnar og að aðstandendur geti kvatt á þann hátt sem þeim finnst réttur.